ભારતની સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ, નાવિક, આજે ગંભીર મુશ્કેલીમાં છે. હાલમાં તેના 11 ઉપગ્રહોમાંથી ફક્ત ત્રણ જ તેમના પ્રાથમિક કાર્યો કરી રહ્યા છે. આમાંથી એક ઉપગ્રહ ગમે ત્યારે નિષ્ફળ થઈ શકે છે, કારણ કે તે 10 વર્ષથી વધુ જૂનો છે. નાવિકને ઓછામાં ઓછા ચાર ઉપગ્રહોની જરૂર છે, પરંતુ હાલમાં ફક્ત ત્રણ જ કાર્યરત છે. આ સૈન્યની નેવિગેશન, મિસાઇલ માર્ગદર્શન અને ચોકસાઇથી પ્રહાર કરવાની ક્ષમતાઓ માટે નોંધપાત્ર ખતરો છે.

નાવિક શું છે અને તે શા માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું?

૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન, અમેરિકાએ ભારતને સચોટ GPS માહિતી પૂરી પાડવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આનાથી ભારતીય સેનાના નેવિગેશન અને ઉચ્ચ હિમાલયના શિખરોમાં ચોકસાઈભર્યા હુમલામાં નોંધપાત્ર અવરોધ ઊભો થયો. આ સમસ્યાનો સામનો કરીને, ભારત સરકારે પોતાની સ્વદેશી સિસ્ટમ વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું. ૨૦૧૩ અને ૨૦૧૮ની વચ્ચે, ઇસરોએ IRNSS (ભારતીય પ્રાદેશિક નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ) ઉપગ્રહો લોન્ચ કર્યા, જેનું નામ પાછળથી નાવિક રાખવામાં આવ્યું. નાવિક ભારત અને તેના ૧,૫૦૦ કિમી આસપાસના પ્રદેશમાં પોઝિશનિંગ, નેવિગેશન અને સમય સેવાઓ પૂરી પાડે છે. તે ફક્ત ભારત માટે જ ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે યુએસનું GPS, ચીનનું બેઈડોઉ, યુરોપનું ગેલિલિયો અને રશિયાનું GLONASS વિશ્વભરમાં કાર્યરત છે.

પ્રથમ પેઢીના ઉપગ્રહોની દુર્દશા

ઇસરોએ તેના પ્રથમ નવ ઉપગ્રહો લોન્ચ કર્યા. આમાંથી આઠ અવકાશમાં પહોંચ્યા, પરંતુ પાંચ ઉપગ્રહો (IRNSS-1A, 1C, 1D, 1E, અને 1G) પરના ત્રણેય પરમાણુ ઘડિયાળો નિષ્ફળ ગયા. પરમાણુ ઘડિયાળો ઉપગ્રહનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે, જે સચોટ સમય જાળવણી પૂરી પાડે છે. તેમની નિષ્ફળતાએ આ ઉપગ્રહોને નકામા બનાવી દીધા.

માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહો (IRNSS-1B, 1F, અને 1I) બાકી છે. IRNSS-1B 11 વર્ષ જૂનું છે. IRNSS-1F પરની છેલ્લી પરમાણુ ઘડિયાળ પણ 13 માર્ચ, 2026 ના રોજ નિષ્ફળ ગઈ. ISRO એ જણાવ્યું હતું કે આ ઉપગ્રહ હવે ફક્ત સંદેશાવ્યવહાર સેવાઓ પ્રદાન કરશે, નેવિગેશન નહીં. આનો અર્થ એ છે કે ફક્ત બે ઉપગ્રહો હજુ પણ કાર્યરત છે.

બીજી પેઢીના ઉપગ્રહો પણ નિષ્ફળ ગયા

પહેલી પેઢીની ભૂલોમાંથી શીખીને, ઇસરોએ NVS શ્રેણી (બીજી પેઢી) લોન્ચ કરી. NVS-01 મે 2023માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે સારી રીતે કાર્ય કરી રહ્યું છે. જોકે, NVS-02 જાન્યુઆરી 2025માં લોન્ચ થયું હતું અને ખોટી ભ્રમણકક્ષામાં અટવાઈ ગયું હતું. તેનું એન્જિન સળગાવવામાં નિષ્ફળ ગયું, તેથી તે નેવિગેશન સેવાઓ પ્રદાન કરવામાં અસમર્થ છે.

ઇસરોને કુલ પાંચ NVS ઉપગ્રહોની જરૂર છે, પરંતુ ફક્ત એક જ યોગ્ય રીતે કાર્ય કરી રહ્યું છે. બાકીના પ્રક્ષેપણમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે. 2025 માં, સરકારે જણાવ્યું હતું કે બાકીના ઉપગ્રહો 2026 સુધીમાં લોન્ચ કરવામાં આવશે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ સંકેત નથી.

અમેરિકા અને ચીન સાથે સરખામણી

યુએસ જીપીએસ હંમેશા 30 ઉપગ્રહો જાળવે છે, જ્યારે જરૂરિયાત ફક્ત 24 છે. ચીનનું બેઈડોઉ પણ 35 ઉપગ્રહો સાથે કાર્ય કરે છે. જોકે, ભારતનું નેવીઆઈસી, જે ફક્ત ચાર ઉપગ્રહો પર કાર્ય કરવું જોઈએ, હાલમાં ફક્ત ત્રણ પર આધાર રાખે છે. આ પરિસ્થિતિ ભારતના સંરક્ષણ માટે ખૂબ જ ખતરનાક ખતરો છે. સૈન્યને વિદેશી જીપીએસ પર આધાર રાખવો પડે છે, જે યુદ્ધના સમયે અક્ષમ થઈ શકે છે.

જોખમો શું છે?

લશ્કરી નેવિગેશન અને મિસાઇલ માર્ગદર્શન પ્રભાવિત થશે.

દુશ્મન દેશો સાથેના યુદ્ધમાં ચોક્કસ પ્રહાર અશક્ય બનશે.

જહાજો, વિમાનો અને ભૂમિ સૈનિકોનું સ્થાન ખોટું હોઈ શકે છે.

જો નાવિક સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ જાય, તો ભારતે વિદેશી સિસ્ટમો પર આધાર રાખવો પડશે, જે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ખતરો ઉભો કરશે.

ઇસરો હવે NVS-03 અને અન્ય ઉપગ્રહો ટૂંક સમયમાં લોન્ચ કરવા માટે કામ કરી રહ્યું છે. જોકે, નાવિકની સ્થિતિ હાલમાં ચિંતાજનક છે. આ માત્ર ટેકનિકલ સમસ્યા નથી, પરંતુ ભારતની સંરક્ષણ ક્ષમતાઓ માટે ખતરો છે. સરકાર અને ISRO એ આ મુદ્દાને શક્ય તેટલી ઝડપથી ઉકેલવો જોઈએ, નહીં તો યુદ્ધની સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર નુકસાન થઈ શકે છે.